onnyks.pl > Doniesienia kulturalne > Na kartach literatury > Fenomen literatury fantasy

Literatura fantasy zyskała w ostatnim czasie wielu zwolenników i gorliwych czytelników. Cieszy się wielką popularnością i uznaniem zarówno wśród młodszych jak i starszych odbiorców. Jednakże nie tylko szerokie grono czytelników świadczy o niezwykłej pozycji tego typu literatury. Fantasy zajmuje także szczególne miejsce w refleksji literaturoznawców i teoretyków literatury, a kulturoznawcy próbują odkryć jej fenomen.

Polskim mistrzem literatury fantasy jest bez wątpienia Andrzej Sapkowski, autor sagi o wiedźminie Geralcie. Wiedźmin to nazwa pewnego typu ludzi o niezwykłych, nadprzyrodzonych wręcz właściwościach. W wyniku specjalnych praktyk i ćwiczeń u osób czuwających nad właściwym przebiegiem wiedźmińskiej edukacji dodatkowo wzmacniają oni swoje magiczne siły, uodparniając się jednocześnie na działania zarówno istot ludzkich, jak i nadludzkich.

 Istotnym elementem edukacji wiedźminów było opanowanie sztuki walki mieczem, będącym dla nich orężem walki z wszelkimi potworami, takimi jak chociażby smoki czy strzygi. Etymologia tej nazwy jest związana ze znanymi z tradycji ludowej wiedźmami, zwanymi też czarownicami czy znachorkami, zajmującymi się za sprawą czarów negatywnym oddziaływaniem na wiejską społeczność.

Jednakże wiedźmin Geralt nie jest postacią negatywną, w gruncie rzeczy jego celem jest chęć niesienia pomocy innym, przy czym warunkiem jest otrzymanie godziwej zapłaty. Wiedźmin należy więc, dzięki swym niezwykłym umiejętnościom do świata nadprzyrodzonego, często przybiera postać czarownika, przypomnijmy chociażby jego przygotowania do pojedynku ze strzygą, których istotną częścią było wypicie eliksiru. Jednakże zastosowanie nazwy wiedźmin nasuwa czytelnikowi negatywne skojarzenia z wiedźmą i dodatkowo zaciera jednoznaczność moralną tej postaci.

Zastanówmy się kim tak naprawdę jest wiedźmin z opowieści Sapkowskiego? Jaki jest rodowód tej postaci? Czy jest to bohater wywodzący się z baśni ludowych? A może jest to kolejne wcielenie rycerza bądź awanturnika? A może jest to człowiek obdarzony niezwykłym darem, który wykorzystuje dla uzyskania korzyści materialnych?
Wiedźmin nie jest zapewne postacią baśniową, no bo przecież któż z nas widział baśń, której głównym bohaterem była wiedźma, czarownica czy Baba Jaga, a więc tak zwany ,,czarny charakter”? Kolejnym argumentem wykluczającym baśniowy rodowód Geralta jest fakt, iż bohater ten nie był altruistą walczącym w imię idei. Pojedynek ze strzygą, którą pokonał dzięki ogromnej sile fizycznej w okrutnej walce, a nie tylko dzięki zdolnościom magicznym, również zdaje się wykluczać baśniowość tej postaci.

Geralta na pewno można uznać za bohatera drogi, no bo przecież ciągle wędruje po świecie, szukając nowych wyzwań i chcąc zmierzyć się ze swym przeznaczeniem. W drodze bohater sprawdza swoje umiejętności, zdobywa nowe doświadczenia, poznaje różnych ludzi i odległe krainy, a w nowych miejscach walczy z napotkanymi bestiami. Jednakże wędrówka wiedźmina ma zupełnie inny sens niż podróże baśniowych postaci. W baśni przebycie określonej drogi i związane z tym przeżycia mają charakter jednokrotny, co pozwala na rozpatrywanie wędrówki i jej poszczególnych etapów jako symbolicznej ilustracji procesu inicjacji. Droga wiedźmińska nie jest zamknięta, jej kresem nie jest happy end, bohater ciągle jest w ruchu i stale przemierza różne szlaki.

Pojawiający się w sadze o wiedźminie obraz drogi i wędrówki bohatera nasuwa wnikliwemu czytelnikowi skojarzenia z powieścią przygodową i awanturniczą. Na samym początku opowiadania tak został scharakteryzowany przez narratora: ,,Szedł pieszo, a objuczonego konia prowadził za uzdę... Było ciepło, a człowiek ten miał na sobie czarny płaszcz narzucony na ramiona. Zwracał uwagę...” Kolejne sceny walk, zaczynając od tej początkowej w gospodzie, a na starciu ze strzygą kończąc, są przeplatane rozmowami głównego bohatera z kolejno napotykanymi postaciami. Te sceny pozwalają dokładniej poznać tytułowego bohatera opowieści, który jawi się nam jako doskonały wojownik (pokonuje opryszków z tawerny i strzygę), czarownik ( wykorzystuje magiczne środki i srebro do odczarowania bestii), strateg planujący swe działania w najdrobniejszych szczegółach jaki i detektyw, traktujący napotkanych ludzi jako źródło cennych informacji, niezbędnych do zmierzenia się z niebezpieczeństwem.

A więc Geralta cechuje z jednej strony skłonność do karczemnych awantur i niesamowita wręcz gwałtowność rodem z powieści awanturniczych. Ale z drugiej strony wyróżnia go także chłodna kalkulacja, typowa dla reprezentantów wymiaru sprawiedliwości w utworach kryminalnych. Właśnie te cechy gwarantują mu kolejne sukcesy.
W opowieści Sapkowskiego opisywanym przygodom towarzyszy atmosfera grozy i niepokoju, która momentami przypomina amerykańskie horrory. A dzieje się tak za sprawą samotniczej natury głównego bohatera, unikającego jak ognia ludzi i zabaw, ale tez ze względu na demonicznego przeciwnika jakim jest strzyga. Rzucenie klątwy jako zemsta za wzgardzona miłość, narodziny upiora z kazirodczego związku rodzeństwa i odczarowanie królewny w wyniku brutalnego pojedynku wpisują utwór Sapkowskiego nie tylko w krąg horrorów ale i wprowadzają odbiorcę w świat literatury romansowej, w której motorem wielu działań jest miłość.

Świat fantasy wykreowany przez Andrzeja Sapkowskiego, a skomponowany z wielogatunkowej materii, jest mimo wszystko pozytywny. Brutalny i mroczny świat fantasy okazuje się mieć jednak ludzkie oblicze, tytułowy wiedźmin, który nierzadko przypominał bezdusznego mutanta do ujarzmiania potworów, potrafił jednak okazać swoje emocje i troskę o królewnę. Siła tej opowieści tkwi chyba w tym, że autor skupił się przede wszystkim na prostych i wyrazistych emocjach i doznaniach typowych dla rodzaju ludzkiego. Odpowiednio dawkując elementy magii, cudowności i racjonalności autor zdołał pogodzić rzeczy i zjawiska nie do pogodzenia w innych formach literackich.

Trzeba przyznać, że literatura typu fantasy jest wytworem współczesnej kultury popularnej i przyciąga coraz większe rzesze zwolenników. Jej twórcy chętnie zapożyczają i przetwarzają powszechnie znany materiał literacki czy filmowy, by dostarczyć czytelnikowi rozrywki i pozyskać jego uznanie. Na poczytność dzieł Andrzeja Sapkowskiego zapewne duży wpływ ma jego indywidualny styl. Jego powieści i opowiadania są pełne namiętności i emocji, epatują krwią i brutalnością, a tragizm przeplata się w nich z komizmem. Czytelnik docenia także typową dla tego autora rubaszność, nie gorszą go także liczne kolokwializmy. Czytelne aluzje do znanych zjawisk literackich i pozaliterackich oraz kończący opowieści autora happy endy czynią tę literaturę bliższą współczesnemu czytelnikowi.

Marta Kasprowska