W Polsce nadal obowiązuje stereotyp, iż zasadniczo do początków XIX wieku kobiety nie odgrywały znaczącej roli w życiu kulturalnym. Większość z nas sądzi, że były to postaci bierne, które nie brały udziału ani w wydarzeniach politycznych ani społecznych. Nic bardziej mylnego. Okazuje się, że w dziejach naszej kultury było wiele wybitnych kobiet, które swoją działalnością i swoimi czynami w zasadniczy sposób wyprzedzały swoją epokę.

Jedną z najciekawszych kobiet żyjących w osiemnastym stuleciu była Elżbieta Salomea Pilsztynowa, z domu Rusiecka. Przez badaczy kultury i literatury staropolskiej jest uznawana za pierwszą polską lekarkę i okulistkę. Pilsztynowa była indywidualnością, cechowała ją nieprzeciętność, która przejawiała się nie tylko w zachowaniu, ale i w jej postawie i stosunku do otaczającej ją rzeczywistości.

Regina pochodziła z Nowogródczyzny, najprawdopodobniej z drobnoszlacheckiej rodziny, chociaż część badaczy przypisuje jej plebejskie pochodzenie. W młodości nabyła umiejętność czytania i pisania i gwoli ścisłości na tym zakończyła się jej młodzieńcza edukacja. Jak większość dziewcząt żyjących w osiemnastym stuleciu bardzo wcześnie została wydana za mąż. Kiedy miała czternaście lat poślubiła Jakuba Halpira, znanego wówczas lekarza i okulistę, a zarazem wyznawcę Lutra. Ślub z Halpirem był początkiem przygód młodej jeszcze dziewczyny.

Wspólnie wyjechali do Stambułu, gdzie mąż Reginy zdobył uznanie jako lekarz okulista. To właśnie od niego nauczyła się podstaw praktyki i teorii lekarskiej, przede wszystkim w zakresie okulistyki. Jednakże to małżeństwo nie było zbyt udane, Halpir po trzech latach opuścił młodą żonę i wkrótce potem zmarł. Owocem tego małżeństwa była córka, której nadano imię Konstancja.

Śmierć Jakuba Halpira zapoczątkowała bardzo burzliwy okres w życiu Reginy Salomei. Przeniosła się do Petersburga, gdzie pozostawała w bliskim otoczeniu imperatorowej Anny Iwanówny. Przebywała także przez jakiś czas w Wiedniu. Do największych zaszczytów doszła jednak w Stambule, gdzie pełniła funkcję ,,nadwornej doktorki” sułtana Mustafy i dbała o zdrowie mieszkanek jego haremu. Do Polski wróciła po ,,awanturze szpiegowskiej”, w którą została wplątana przez swego pacjenta, pretendenta do tronu węgierskiego. Urażona ambicja mężczyzny okazała się silniejszą od sprytu naszej bohaterki.

O nieprzeciętności pani Reginy Salomei może świadczyć jej bogate życie uczuciowe. Nieudane małżeństwo z Halpirem było tylko prolegomeną do dalszych przygód miłosnych. Jej drugim małżonkiem został jeniec austryjacki, Józef Pilsztyn, którego poznała w Stambule. Jednakże i to małżeństwo nie było szczęśliwe, pomimo tego że w jego trakcie na świat przyszło dwóch synów. Pani Pilsztynowa dość szybko znudziła się życiem na dworze Radziwiłłów i porzuciła męża, by ponownie oddać się podróżom i pracy lekarskiej. Przez znaczną część życia pozostawała w zażyłych stosunkach z ,,amarantem”, którego nie jesteśmy w stanie bliżej dookreślić, gdyż nigdy ta postać nie została ujawniona z imienia i nazwiska.

Trzeba stwierdzić, że Regina Salomea Pilsztynowa nie miała szczęścia w kontaktach damsko-męskich. Świadczą o tym bezsprzecznie dwa nieudane związki małżeńskie i romans z ,,amarantem”. Zresztą całe nieszczęście pani Reginy polegało na tym, że cechowała ją straszna naiwność i łatwowierność w kontaktach z płcią brzydką. Jej drugi mąż okazał się człowiekiem niewdzięcznym, dwulicowym, przywiązanym do korzyści materialnych i dodatkowo nie stroniącym od płci pięknej. Kiedy do tego przypomnimy sobie o podjętej przez niego próbie otrucia żony obraz ten już zupełnie zdaje się być negatywnym. Z kolei ,,amarant”, który był o siedem lat młodszy od pani Pilsztynowej, był personą o podobnych bądź jeszcze gorszych cechach. Wystarczy przypomnieć, że był utrzymankiem pani Reginy i przyczynił się do śmierci jednego z jej synów.

Kontrowersyjność naszej bohaterki jest więc bezdyskusyjna. Bo przecież która z kobiet osiemnastowiecznych przyznawała się otwarcie do posiadania utrzymanka lub do związków pozamałżeńskich? Zresztą można mieć również zastrzeżenia co do jej postawy jako matki trójki dzieci. To człowiek, z którym utrzymywała kontakty intymne przez długi czas przyczynił się do śmierci jej syna. Zresztą należy przypomnieć, że pozostawiła ona swą córkę Konstancję na długich sześć lat pod opieką swej dobrodziejki, pani z Mniszków Potockiej. Zaś kiedy Konstancja podjęła decyzję o wstąpieniu do klasztoru, to właśnie matka nie wyraziła zgody na takowy jej wybór, twierdząc iż korzystniejszy dla córki będzie ślub z zamożnym mężczyzną.

Regina Salomea Pilsztynowa nie trzymała się konwenansów, można ją uznać za jedną z najbardziej nieprzeciętnych kobiet dawnej Polski. Władała w mowie językami: tureckim, rosyjskim i niemieckim. Ludzie jej współcześni uznawali ją za wybitną lekarkę, wiemy że leczyła m. in. kataraktę i podagrę. Należy jednak zaznaczyć, że popularność i sławę zyskała poza granicami Rzeczpospolitej, przede wszystkim w Stambule. Tak naprawdę nie posiadała elementarnego wykształcenia medycznego, cała jej wiedza była skutkiem empirycznych doświadczeń. Jej pierwszym nauczycielem był Halpir, swą wiedzę poszerzała poprzez kontakty lekarzami Orientu, wiele zawdzięczała pewnemu Turczynowi z Babilonu i Włochowi, którego poznała w Sofii. Istotnym źródłem jej wiedzy medycznej była znajomość wierzeń ludowych i czarów.

Podstawą jej umiejętności była medycyna orientalna. Nie dziwi więc jej zainteresowanie okulistyką, która była chyba najbardziej rozwiniętą specjalnością ówczesnej tureckiej medycyny. W swojej praktyce wykorzystywała wiedzę nabytą na Wschodzie, zalecała przede wszystkim dbanie o higienę, zwracanie uwagi na dietę i ruch. Te proste zasady znajdowały szczególnie korzystne zastosowanie wśród polskiego i rosyjskiego społeczeństwa. Chociaż należy pamiętać i o tym, że przyczyniała się również do śmierci swoich pacjentów, by wspomnieć tylko Józefa Rakoczego który zmarł ilka miesięcy po zastosowaniu jej kuracji. Jednakże nigdy nie została oskarżona o spowodowanie czyjejkolwiek śmierci.

O wyjątkowości tej kobiety mogą też świadczyć jej nietypowe zainteresowania. Potrafiła biegle posługiwać się bronią palną, uczestniczyła też w kilku aferach, by przypomnieć tylko oskarżenie jej o szpiegostwo. Kilkakrotnie była zmuszana do ucieczki w skomplikowanych dla siebie okolicznościach i wtedy stosowała różne fortele bądź ukrywała się pod przebraniem.

Postać ta imponuje przede wszystkim odwagą i zaradnością. Cechowała ją niesamowita ruchliwość, nie potrafiła długo przebywać w jednym miejscu, stąd też można uznać ją za wielką podróżniczkę czasów oświeceniowych. Zasadniczo nie zajmowały jej kwestie społeczne i poważne problemy intelektualne, chociaż niepochlebnie wyrażała się na temat złotej wolności szlacheckiej. Potrafiła doskonale zadbać o swoje interesy, sama zarabiała na życie, stroje, klejnoty i luksusy. Czerpała także zyski z wykupu jeńców wojennych, być może zajmowała się także handlem niewolnikami. Zasadniczym źródłem jej dochodów była jednak praktyka lekarska.

Regina Salomea Rusiecka znacznie wyprzedała swoją epokę. Słuszny wydaje się pogląd Zbigniewa Kuchowicza, iż stanowi prototyp późniejszych emancypantek. Wszystkich, którzy są zainteresowani dokładniejszym opisem i dziejów i przygód polecam pamiętnik jej autorstwa zatytułowany: Proceder podróży i awantur z życia mojego, pod którym podpisała się jako ,,medycyny doktorka i okulistka Regina Salomea Makowska. Jednakże do dnia dzisiejszego nie wyjaśniono dlaczego podpisała swoje wspomnienia nazwiskiem Makowska.